https://quran.journals.pnu.ac.ir/ پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13026.html با نگاه به جهان آفرینش مشاهده می‌شود مخلوقات الهى همگی به نحوی در عالم مؤثرند و در یکدیگر نیز تأثیرگذارند اما با نگاه توحیدی به این موضوع به وضوح عیان می‌شود که همگی در کارهاى خودشان بى‌نیاز از خداى متعال نیستند. به عبارتی هر آنچه انجام می‌دهند به اذن خدا و در سایه نیرویى است که خداى متعال به آنها عطا فرموده و مى‌فرماید. و در حقیقت، تنها کسى که مستقلاً و بدون احتیاج به دیگرى در همه جا و در همه چیز، تأثیر مى‌بخشد همان ذات اقدس الهى است و فاعلیّت و تأثیر دیگران در طول فاعلیّت و تأثیر او و در پرتو آن مى‌باشد. قرآن کریم به این ارتباط دو سویه بین خالق و مخلوق در انواع مخلوقات از جماد گرفته تا انسان اشاره کرده و همه را در سایه اذن خود تعریف و تبیین نموده است. در این تعریف همه چیز از افعال اختیاری انسان و هدایت او تا حفظ تعادل کائنات همه منوط به اذن و مشیت خداوند متعال معرفی می‌شود. البته در آیات قرآن کریم گاهی انجام یک فعل به مخلوق و گاهی به خالق منتسب می‌شود که این نشان از وجود تأثیر مخلوق در سایه اذن الهی دارد. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13027.html چکیده:از اصول مهم در محاورات عرفی و اصول عقلایی فهم متن، توجّه به قرائن سخن است که این قراین به درون متنی و برون متنی تقسیم می‌شود، فهم متن در گرو توجه به قرینه‌ی سیاق، فضا و جغرافیایی است که متن در آن شکل گرفته است. از جمله قراینی که نقش ویژه‌ای در فهم متن دارد توجّه به ویژگی و مختصات مخاطب است. همانگونه که متن بر مقتضای مخاطب شکل می‌گیرد فهم آن نیز تابع شناخت ویژگیهای مخاطب است. فهم قرآن مثل هر متنی تابع اصول فهم محاوره است. خداوند در خلق این متن، ویژگیهای مخاطب خود را در نظر گرفته است. روش قرآن چه در گوناگونی لحن و بیان و چه در انتخاب واژگان و عبارتها و نیز چگونگی سامانه‌ی جمله‌ها نشان می‌دهد خداوند به مقتضای مخاطب سخن گفته است؛ متأسّفانه سبقه علمی جامع و کامل و مستقلی در مورد توجه به ویژگی مخاطب وجود ندارد البته مفسران در تفاسیر خود به این اصل توجه کرده‌اند. این جستار به منظور نشان دادن نقش ویژگیهای مخاطب در شکل‌گیری تفاوتهای تفسیری است اینکه تفاوتهای تفسیری می‌تواند نتیجه‌ی توجه یا غفلت از ویژگی‌های مخاطب باشد و یا نتیجه‌ی افزایش وزن برخی ویژگیها بر ویژگی مخاطب باشد اساس این جستار است، این جستجو به شیوه‌ی کتابخانه‌ای و تفحّص در تفاسیر صورت گرفته است. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13028.html مفهوم "موت" که در فارسی از آن به "مرگ" تعبیر می‌شود، از دیرباز مورد توجه ویژه فیلسوفان، عرفا، متکلمان و مفسران اعم از مسلمان و غیر مسلمان بوده است. موضوعاتی از قبیل ضرورت مرگ، علت مرگ، انواع مرگ، کیفیت مرگ و . . . توسط ایشان مطرح و هر گروه بر اساس مبانی نظری و اعتقادی خود به آن پرداخته است. در قرآن کریم نیز خداوند مفهوم "موت" را مطرح کرده و همه انسان‌ها را در مسیر برخورد با آن قرار داده است. آن‌چه برای انسان محسوس است و با آن به صورت ملموس برخورد و به آن آگاهی دارد، مرگ در دنیاست. بالاخره انسان روزی از این دنیا رخت برخواهد بست. به باور همه مفسران قرآن کریم و محدثان و عالمان مسلمان، پس از روز قیامت و ورود مومنان به بهشت، دیگر مرگی برای آنان نخواهد بود و هر انسان در مرتبه‌ای از بهشت که برای او تدارک شده است، تا ابد از نعمات الهی بهره‌مند است. در این مقاله با توجه به جاودانگی ابدی انسان در بهشت، به این حقیقت تصریح شده است که، انسان‌ها در بهشت نیز عوالم مختلف را در مسیر تکامل خود به سوی حق تعالی تجربه خواهند کرد و این‌گونه نیست که پس از سکونت در بهشت با همه ویژگی‌هایش از عالمی به عالم دیگر انتقال نیابد. همچنین با استفاده از آیات قرآن و روایات و بهره‌گیری از روش توصیفی – تحلیلی و بازشناسی مفهوم "موتة الاولی"، رخداد "موت" در بهشت اثبات شده است. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13029.html نزول تدریجی آیات قرآن کریم تقویت و حمایت مستمر قلبی و روحی پیامبر(ص) را به دنبال داشته است. براساس آیه120سوره هود، بیان داستان‌های قرآنی انبیاء الهی در هر مقطع، با هدف تثبیت‌قلب رسول الله(ص) و مؤمنان طرح گشت، تا این رویدادهای تاریخی در مسیر رسالت موجب ایجاد استواری اقدام، و نفوذ در دل و جان مخاطبان گردد. این پژوهش درصدد پاسخگویی به این سوال است که داستان حضرت سلیمان(ع) در سوره نمل چگونه موجب تثبیت قلب پیامبر(ص) شده است. بررسی توصیفی تحلیلی این مسئله حاکی از آن است که خداوند متعال طرح ماجرای سلیمان(ع) در سوره نمل را با هدف بشارت به اعطای نعم خاص الهی به پیامبران، و بشارت به تسلیم حق جویان در برابر حقیقت پیش گرفت: اعطای نعم خاص الهی همچون علم، قدرت، حکومت، جنود جن و انس سلیمان(ع)، یاری الهی را در مسیر تبلیغ رسالت بیان داشته است. همچنین با طرح بشارت به تسلیم حق جویان در برابر پروردگار، به مدیریت و نظارت سلیمان(ع) در دعوت بت پرستانی چون ملکه سباء به یکتاپرستی و توحید اشاره داشته است. نزول آیات این داستان در شرایط طاقت‌فرسای محاصره اجتماعی اقتصادی عده‌ای از مؤمنان در شعب‌ابی‌طالب و هجرت عده‌ای دیگر به حبشه، تثبیت قلب و استواری روحی رسول الله(ص) و مؤمنانی را که بیم از دست دادن یاری مؤمنان در این شرایط سخت را داشتند، محقق داشته، و با نوید به جانشینی و غلبه مستمر مؤمنان از کافران در آینده ای نزدیک و تسلط بر شبه جزیره عربستان، https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13030.html درک زبان قرآن کریم و پدیده‌های زبانی‌اش یکی از مولفه‌های اصلی کشف معانی آن است.از جمله اصطلاحات زبانی پرکاربرد در تفاسیر قرآن کریم، عطف تفسیر می‌باشد که آنگونه که شایسته است به معرفی و معانی مستنبط از آن پرداخته نشده است.پژوهش پیش روی با روشی توصیفی- تحلیلی و با استقراء شواهد قرآنی و اقوال پراکنده در کتب نحوی وتفسیری به معرفی این پدیده زبانی و معانی آن در قرآن کریم پرداخته است و پس از بحث و بررسی به این نتیجه رسید که عطف بین دوجمله یا دو کلمه مترادف عطف تفسیر نام دارد و این فقط توسط دو حرف واو و فاء رخ می دهد البته عطف بین دو کلمه توسط حرف فاء رخ نداده است. و برای معانی تاکید ، توضیح و تبیین معطوف علیه ، بیان سبب و علت معطوف علیه، بیان عظمت و اهمیت معطوف علیه، تفنن در بیان، و...کاربرده شده است.برخی از این اغراض مانندتاکید و توضیح و تبیین معطوف علیه نسبت به مابقی پرکاربردتر هستند و برای برخی از این اغراض فقط یک شاهد مثال توسط مفسرین محترم معرفی شده است. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13031.html قرآن کریم دارای ابعاد گوناگونی از اعجاز است که اعجاز بیانی یکی از وجوه آن می‌باشد و بدان معناست که همه واژگان و عبارات قرآن در جایگاه مخصوص خود قرار گرفته‌اند و هیچ واژه و عبارتی را نمی‌توان جایگزین آن‌ها نمود. صفت «خبیر» یکی از صفات الهی است که در 45 آیه از قرآن ذکر شده‌ و به معنای آگاهی از کنه اشیاء، اسرار، نیات و ...است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سوال است که آیا در میان همه آیاتی که به این صفت ختم می شوند، می توان ارتباط معناداری یافت و از این طریق اثبات نمود که هیچ کلمه ای در قرآن بدون حکمت بکار نرفته و میان آیاتی که به انتهای مشابهی می‌رسند ارتباط موضوعی یکسانی وجود دارد؟ برای پاسخ به این سوال از روش تحقیق تحلیل مضمون استفاده شده است. با تحلیل مضمون این آیات، 45 مضمون پایه، 4 مضمون سازمان‌دهنده و دو مضمون فراگیر به دست آمد. مضامین فراگیر آیات عبارتند از: " آگاهی خداوند از امور دنیوی ظاهری و باطنی" و" آگاهی خداوند از امور اخروی ظاهری و باطنی " که با دستیابی به این دو مضمون فراگیر، وحدت رویه و انسجام محتوایی آیات دربردارنده صفت خبیر به اثبات رسید. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13032.html فضل الرحمان ملک از جمله قران پژوهان معاصر است که اندیشه های وی درباره مباحث قرانی و مخصوصا وحی مناقشه برانگیز بوده است.در خصوص وحی، نظریه «املای وحی» پذیرفته شده ترین نظریه می باشد؛ لیکن در تلقی وحی فضل الرحمان ملک نگاه جدیدی به موضوع وحی وجود دارد. تعریف خاص و متفاوت فضل الرحمان از وحی، مخصوصا نقش پیامبر در این پروسه را بسیار فعال و پررنگ نشان می دهد. .او سعی می کند با توضیح دو واژه «اصطلاح دینی» و «اصطلاح طبیعی» پروسه وحی را تعریف کند در نگاه او قران کتابی الهی ،جاودانه و راهگشاست ولی در طول تاریخ به دلیل برخی برداشتهای ناصواب این کتاب نتوانسته جایگاه حقیقی خود را پیدا کند؛و به همین دلیل او به دنبال راهی برای فهم بهتری از قران می باشد. این پژوهش به روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی و نقد دیدگاه فضل الرحمان ملک درخصوص وحی می پردازد. پژوهش حاضر نشان می دهد که هرچند فضل الرحمان سعی نمود با تعریف جدیدی از وحی بسیاری از مسایل جوامع مسلمان را به صورتی مدرن حل نماید ولیکن در عمل نتوانست روشی مستدل و روشمند ارایه نماید. لیکن طرح پیشنهادی وی نقاط مثبتی دارد که می تواند زیربنای تحقیقات آینده محققان علوم اسلامی واقع شود https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13033.html سیاق به مثابه یکی از قواعد فهم و تفسیر قرآن کریم، جایگاهی درخور تامل در مطالعات قرآنی یافته است. این مسئله از صده‌های نخستین با مباحثی همچون «نظم» و «تناسب» مورد توجه قرآن‌پژوهان بوده، در عصر حاضر طیف گسترده‌تری از مسائل همچون کارکرد، نقش و انواع را به خود معطوف کرده است که بحث انواع سیاق، با مواجهه‌ای غیر ضابطه‌مند از اندیشمندان این حوزه روبه‌رو شده است. پژوهش پیش رو با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، در پی پرکردن این خلا، ضمن سامان دادن دیگر نظریات پیرامون انواع سیاق، به ارائه اقسامی با رویکرد قرآن‌شناختی پرداخته، در این راستا با استناد به کاربردهای صریح قرآن از بخش‌های این متن الهی، پنج سطح سیاقی: آیه، آیات، سوره، سور و قرآن را تبیین کرده است. این سطوح به منزله لایه‌هایی درهم‌تنیده از پیکره قرآن، بستر استخراج معنا از مفاهیم وحیانی و فهم دقیق آن‌ها را فراهم می-سازد. همچنین مقاله حاضر با بهره‌گیری از شواهد تفسیری و روایی، کارآمدی هر سطح از اقسام سیاق قرآنی را در رفع ابهامات تفسیری، اصلاح برداشت‌های نادرست و رسیدن به معناهایی جدید و ژرف نشان می‌دهد. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13034.html تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان یکی از رویکردهای نوین در مطالعات میان‌رشته‌ای، با تمرکز بر پیوند ناگسستنی زبان و جامعه، امکان واکاوی لایه‌های پنهان متون را فراهم می‌آورد. این رویکرد با عبور از مرزهای تحلیل صرفِ زبانی، به کشف روابط قدرت و بازتولید ایدئولوژی در متن می‌پردازد. لذا می‌تواند الگویی نوین برای تحلیل گفتمان متون دینی و تبیین مبانی تفسیری اسلامی ارائه دهد. قرآن کریم به عنوان متن مقدس دینی، از ظرفیت‌های بی‌نظیری در تحلیل گفتمانی برخوردار است. قصص قرآنی به ویژه داستان پیام‌آوران الهی، افزون بر جنبه‌های تاریخی و اعتقادی، دارای آموزه‌های عمیق تربیتی و اجتماعی است که با بهره‌گیری از رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی می‌توان به واکاوی ابعاد مختلف آنها پرداخت. از این رو پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی و با بهره‌گیری از مدل سه‌سطحی فرکلاف (توصیف، تفسیر و تبیین)، به تحلیل داستان حضرت یونس(ع) در قرآن کریم پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که قرآن کریم با به کارگیری ظرفیت‌های زبانی در این داستان، گفتمان توحیدی را در تقابل با گفتمان شرک‌آمیز بازتولید می‌کند. افزون بر آن واکاوی سیر تحول عاطفی حضرت یونس (ع) از خشم به توکل، این داستان را به الگویی جهان‌شمول برای مدیریت بحران‌های روحی بدل کرده است. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13035.html پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و در چهارچوب نظری معناشناسی ساختاری، با محوریت آرای توشی‌هیکو ایزوتسو(Toshihiko Izutsu)(1914-1993م)، به تحلیل میدان معنایی «امید و رجاء» در قرآن کریم پرداخته است. در گام نخست، با بهره‌گیری از سه محور همنشینی، جانشینی و تقابل، پیوستگی هفت واژۀ کلیدی «رَجاء»، «طَمَع»، «اَمَل»، «تَمَنّی»، «اُمنیّه»، «رَغب» و «سُؤل» در قالب یک میدان معنایی واحد اثبات گردیده است. در گام بعدی، مؤلّفه‌های معنایی هر یک از این واژگان با تکیه بر روابط ساختاری آن‌ها تحلیل و جایگاه اختصاصی هر واژه در این شبکه تبیین شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد این واژگان در یک نظام سلسله‌مراتبی قرار دارند که «رَجاء» به عنوان مفهوم کانونی و نقطۀ تعادل، «رَغب» به عنوان میل زیرساختی و منشأ همۀ آرزوها، و سایر واژگان به عنوان قطب‌های مثبت، منفی یا اظهاری در پیرامون آن عمل می‌کنند. دستاورد بنیادین این تحقیق، کشف الگویی ساختاری از روابط این مفاهیم و تبیین دقّت حکیمانۀ کاربست آن‌ها در گسترة وحی است، که الگویی برای مطالعات مشابه در حوزۀ معناشناسی قرآن ارائه می‌دهد. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13039.html اکثر قریب به اتفاق محققان مسلمانان بر آنند که ترتیب آیات در سوره‌های قرآن توقیفی است و از این رهگذر عموماً به لزوم وجود پیوندی حکیمانه بین آیات در توالی موجود آنها در سوره‌ها باور دارند. ولی باور به وجود پیوند بین آیات متوالی در برخی سوره‌ها، از جمله آیه اکمال در میانه آیه سوم سوره مائده، با چالشهایی مواجه است. زیرا، در این آیه بحث وصایت پیامبر اکرم (ص) در میان سخن از خوراکی‌های حلال و حرام قرار گرفته است. این آیه از دیرباز به لحاظ وجود و یا عدم وجود پیوند بین مسئله جانشینی پیامبر و مسئله خوراکی‌های حلال و حرام مورد بحث قرار گرفته و حتی مسئله پیوند بین بخشهای گوناگون آیه در فهم آن اثر نهاده است. در نگاهی دیگر به نوع پیوند آیه مذکور، می‌توان این سوال را مطرح کرد که مسئله خوراکی‌های حلال و حرام در دیگر سوره‌های قرآن با چه موضوع یا موضوعاتی در پیوند است و در سوره‌های دیگر، چه موضوعاتی جانشینی آیه اکمال شده‌اند. برای این بررسی، روشی چند مرحله‌ای پیشنهاد شده است. در این روش با توجه به «باهم‌آیی موضوعات» در قرآن، روشن می‌شود مسئله خوراکی‌های حلال و حرام در سراسر قرآن همواره با مسئله تبعیت و اطاعت در پیوند بوده و از این رو، پیوند موجود در ابتدای سوره مائده، پیوندی غریب و ناآشنا نیست و لازم است موضوع آیه اکمال، موضوعی در پیوند با مسئله تبعیت و اطاعت باشد و تفسیر این آیه به موضوعی جز امامت، سبب برهم خوردن نظم ثابت در باهم‌آیی موضوعات قرآن خواهد شد. https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_13040.html این پژوهش با رویکرد تفسیری-میان‌رشته‌ای و با بهره‌گیری از تحلیل معناشناختی-ساختاری و اصل جریان المعنی، مفهوم «تطفیف» در قرآن کریم را بررسی می‌کند. پرسش اصلی این است که آیا تطفیف صرفاً به کم‌فروشی در معاملات تجاری محدود می‌شود یا الگویی فراگیرتر از استاندارد دوگانه در رفتار انسانی را توصیف می‌کند. داده‌های پژوهش از طریق تحلیل مضمون براون و کلارک در شش مرحله پردازش شده و به استخراج چهار مضمون اصلی منجر گردیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحلیل دقیق حرف «عَلَی» در عبارت «اِکْتَالُوا عَلَى النَّاسِ» در برابر «مِن» در «کَالُوهُمْ»، و تقابل دو فعل «یَسْتَوْفُونَ» و «یُخْسِرُونَ»، ساختار معناشناختی‌ای را آشکار می‌کند که در آن فاعل برای دریافت حق خود سخت‌گیر و برای ادای حق دیگران سهل‌انگار است. این الگو که ریشه در خودمحوری و استحقاق روان‌شناختی دارد، از حوزه اقتصاد فراتر رفته و در روابط کاری، اخلاق حرفه‌ای و رفتار سازمانی نیز قابل ردیابی است. رواج این رفتار در سطح اجتماعی، عدالت تعاملی را تضعیف و سرمایه اجتماعی را تحلیل می‌برد. هشدار «وَیْلٌ» در سوره مطففین نه صرفاً تهدیدی اخروی، بلکه اشاره به قانونمندی تاریخی است: جوامعی که بر پایه معیارهای دوگانه بنا می‌شوند، در معرض فروپاشی اجتماعی قرار می‌گیرند.