زبان قرآن
پرویز آزادی
چکیده
سوره مبارکه کهف به دلیل محتوای خاص همواره مورد توجه محققان بوده است. یکی از روشهای تحلیل ساختار و محتوای این سوره، دانش روایتشناسی است. با بهرهگیری از این دانش، ساختار تمامی روایتهای سوره به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گرفت و عنصر مشترک تمامی مراحل روایتها (دانایی) استخراج شد. قابل توجه اینکه در همگی روایتهای این سوره و در ...
بیشتر
سوره مبارکه کهف به دلیل محتوای خاص همواره مورد توجه محققان بوده است. یکی از روشهای تحلیل ساختار و محتوای این سوره، دانش روایتشناسی است. با بهرهگیری از این دانش، ساختار تمامی روایتهای سوره به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گرفت و عنصر مشترک تمامی مراحل روایتها (دانایی) استخراج شد. قابل توجه اینکه در همگی روایتهای این سوره و در مراحل چهارگانه هر روایت (مقدمه چینی، شروع بحران، اوج بحران، خروج از بحران) مولفه دانایی حداقل یک و حداکثر چهار بار تکرار شده است؛ یعنی روایتی در این سوره نیست که در آن پیرامون نقش و ارزش دانایی سخنی گفته نباشد. در برخی روایتها آگاهی عامل ایجاد بحران و در برخی دانایی عامل خروج از بحران است. توجه به مولفه دانایی در تمامی روایتها نشانگر این است دانایی میتواند هم خود عامل بحران و هم فروکاهنده بحران باشد. تبیین روایتشناختی از روایتهای سوره کهف نشانگر پیوستاری مفهومی سوره، از ابتدا تا انتها، بر اساس مولفه دانایی است.
تفسیر
,وحید مالمیر؛ محمد رضا ساکی؛ ناهید عزیزی
چکیده
چکیده:قرنهای پنجم و ششم را میتوان عصر طلایی ترجمه و تفسیر قرآن کریم در ایران به حساب آورد. زیرا مهمترین پژوهشهای قرآنی در این دوره انجام یافته است. تفسیرالتفاسیر معروف به تفسیرسورآبادی نوشته ابوبکر عتیق نیشابوری در حدود سال 470 تالیف شده است. درتفسیر سورآبادی با توجه به زمان نگارش (قرن پنجم) و حال و هوای نویسندگان این دوره ،اصل ...
بیشتر
چکیده:قرنهای پنجم و ششم را میتوان عصر طلایی ترجمه و تفسیر قرآن کریم در ایران به حساب آورد. زیرا مهمترین پژوهشهای قرآنی در این دوره انجام یافته است. تفسیرالتفاسیر معروف به تفسیرسورآبادی نوشته ابوبکر عتیق نیشابوری در حدود سال 470 تالیف شده است. درتفسیر سورآبادی با توجه به زمان نگارش (قرن پنجم) و حال و هوای نویسندگان این دوره ،اصل نگارش بر مبنای سادگی و روانی است، که ویژگی سبک خراسانی است .اما در عرصه بلاغت نویسنده با استفاده از قوانین تقدیم و تأخیر سعی کرده که معانی ثانویهای نیز بر معنای عبارات بیفزاید. بنابراین پژوهش حاضر به منظور آشکار کردن ارزشهای بلاغی تفسیر سوآبادی این فرض را ثابت میکند که زیبایی تفسیر سورآبادی، افزون بر وجود روشهای مختلف زیباییشناسی و آرایههای مرتبط با سبک و سادگی کلام، مرهون ترفندهای ادبی برخواسته از جنبههای بلاغی است. در نثر سورآبادی تقدیم برخی عناصر امری عارضی است و از تقدیم عناصر دیگر ناشی میشود. برخی آرایشهای واژگانی هم به بافت بیرونی اثر برمیگردد و ارزش بلاغی زیادی دارد. روش تحقیق در این پژوهش به صورت توصیفی-تحلیلی و با تاکید بر مطالعهی تقدیم و تاخیر عناصر جمله و معانی اول و دوم جملات صورت گرفته است.
تفسیر
یاسر دلشاد؛ علیرضا آزاد
چکیده
عامبودن موضوع هرمنوتیک و نقش اساسی آن در مقوله فهم متون، زمینه را برای کاربست آن در موضوعات متعدد، ازجمله قواعد تفسیر قرآن فراهم میآورد. سیره مفسران در قرون متمادی، تمسک به برخی از روش-های تفسیری برای نیل به درک صحیح معانی آیات و مراد الهی، مورد توجه بوده است. از سوی دیگر؛ مفسر ملزم به کاربست روشهای علمی و دوری گزیدن از روش نماها ...
بیشتر
عامبودن موضوع هرمنوتیک و نقش اساسی آن در مقوله فهم متون، زمینه را برای کاربست آن در موضوعات متعدد، ازجمله قواعد تفسیر قرآن فراهم میآورد. سیره مفسران در قرون متمادی، تمسک به برخی از روش-های تفسیری برای نیل به درک صحیح معانی آیات و مراد الهی، مورد توجه بوده است. از سوی دیگر؛ مفسر ملزم به کاربست روشهای علمی و دوری گزیدن از روش نماها به مانند تفسیر به رأی قرآن است. این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی، همسان انگاری هرمنوتیک فلسفی و تفسیر به رأی را در حوزه قواعد فهم قرآن بررسی میکند. پس از طرح9 دلیلهمسان انگاران و نقد آنها، به این نتیجه میرسد که عدم درک صحیح آموزههای هرمنوتیک فلسفی مهمترین دلایل همسان انگاری هرمنوتیک فلسفی و تفسیر به رأی است. براساس نتایج حاصله، نه تنها کاربست آموزههای هرمنوتیک فلسفی در حوزه فهم قرآن، همسان با تفسیر به رأی قرآن نیست بلکه بکارگیری آن به فهم ژرف آیات و درک بهینه روش نماها مدد میرساند.
زبان قرآن
فاطمه جعفری کمانگر؛ رمضانعلی تقی زاده چاری
چکیده
قرآن مجید به عنوان گنجینهای از روایات کهن با ویژگیهای روایی مختص به خود، دارای داستانهایی با ساختارهای مختلف است. برخی از داستانها از ساختاری منظمتر و متوالی برخوردارند و در یک سوره جمع آمدهاند و برخی دیگر ساختارهایی پیچیدهتر و پراکندهتر دارند و هر بخش آن در یک سوره روایت شده است. ساختارشناسان با بیان ویژگیهای مختلف ...
بیشتر
قرآن مجید به عنوان گنجینهای از روایات کهن با ویژگیهای روایی مختص به خود، دارای داستانهایی با ساختارهای مختلف است. برخی از داستانها از ساختاری منظمتر و متوالی برخوردارند و در یک سوره جمع آمدهاند و برخی دیگر ساختارهایی پیچیدهتر و پراکندهتر دارند و هر بخش آن در یک سوره روایت شده است. ساختارشناسان با بیان ویژگیهای مختلف ساختارهای روایت، در صدد کشف مختصات مشترک داستانها و روایات هستند. کلود برمون یکی از روایتشناسان ساختارگرا است که الگوی خاص خود را مبتنی بر توالی پیرفتها، برای شناخت ساختار روایت ارائه داده است. پژوهش حاضر به روش تحلیلی نگاشته شده است و به بررسی ساختارگرایانة داستان یوسف (ع) به عنوان بلندترین و منسجمترین داستان قرآن، بر اساس نظریة کلود برمون پرداخته است. نتایج این تحلیل نشان میدهد: این داستان از توالیای مرکب و پیچیده در ساختار برخوردار است؛ اما با وجود این که در کلیت خود برخوردار از نظم روایی مد نظر کلود برمون است، دارای پایان بندی متفاوتی است که از ساختار مد نظر کلود برمون و نظم ساختاری داستانهای کهن فراتر میرود و الگوی منحصر به فردی را ارائه میدهد.
زهرا قاسم نژاد؛ روح اله نصیری
چکیده
برخی دو واژه «تَحَسُّس» و «تَجَسُّس» را مترادف دانسته و به یک معنا ترجمه نمودهاند. واژه «تَحَسُّس» در قرآن کریم بهصورت امر «یَا بَنِیَّ اذهَبُوا فَتَحَسَّسُوا» (یوسف/87) و کلمه «تَجَسُّس» بهصورت نهی «وَلَا تجَسَّسُوا» (حجرات/11) به کار رفته است. وجود ترادف در قرآن کریم موضوعی است که بر سر آن اختلاف ...
بیشتر
برخی دو واژه «تَحَسُّس» و «تَجَسُّس» را مترادف دانسته و به یک معنا ترجمه نمودهاند. واژه «تَحَسُّس» در قرآن کریم بهصورت امر «یَا بَنِیَّ اذهَبُوا فَتَحَسَّسُوا» (یوسف/87) و کلمه «تَجَسُّس» بهصورت نهی «وَلَا تجَسَّسُوا» (حجرات/11) به کار رفته است. وجود ترادف در قرآن کریم موضوعی است که بر سر آن اختلاف نظر هست و همین مسئله پژوهش پیرامون این دو واژه را موجه مینماید. بررسی معناشناختی این دو کلمه، کارکرد «تَحَسُّس» و «تَجَسُّس» را ترسیم مینماید و همین کارکرد علت بیان فعل «تَحَسُّس» به صیغه امر و فعل «تَجَسُّس» به صیغه نهی در قرآن کریم است. در «تَحَسُّس»، انسان از خبری که قصد پیگیری آن را دارد، اطلاعاتی کلی دارد؛ اما او به جستجوی خود ادامه میدهد تا از طریق حسی نیز نسبت به اطلاعات خویش اطمینان حاصل کرده و شادمان گردد؛ اما در «تَجَسُّس» چیزی از خبر نمیداند و از راه غیر حسی که همان ظن و گمان است جستجو میکند تا اخباری کسب و از این راه زمینه برخی مفاسد اخلاقی را فراهم نماید.
جواد پورروستایی اردکانی؛ منیره السادات مدنی
چکیده
یکی از حوادثی که جهان و جهانیان را برای برپایی قیامت آماده میسازد، «نفخ صور» است. بر اساس آیات و روایات با دمیده شدن در صور همه اهل آسمانها و زمین صاعقهزده میشوند. در آیه 68 سوره زمر اطلاقِ «صَعِقَ» بر عموم، با تعبیر «إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ» مقید گشته است. در حقیقی یا مجازی بودنِ معنای این تقیید و بر فرض حقیقی ...
بیشتر
یکی از حوادثی که جهان و جهانیان را برای برپایی قیامت آماده میسازد، «نفخ صور» است. بر اساس آیات و روایات با دمیده شدن در صور همه اهل آسمانها و زمین صاعقهزده میشوند. در آیه 68 سوره زمر اطلاقِ «صَعِقَ» بر عموم، با تعبیر «إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ» مقید گشته است. در حقیقی یا مجازی بودنِ معنای این تقیید و بر فرض حقیقی بودنِ استثنا، در مصادیق آن، میان مفسران فریقین اختلافنظر وجود دارد. تحقیق حاضر آراء مفسران فریقین را بر اساس تحلیل مفاهیم و عناصر موجود در متنِ آیه، بررسی انتقادی نموده است. نگارندگان، دیدگاهی که استثنا در این آیه را از نوع حقیقی و متصل دانسته است اثبات نمودهاند. نظرگاههایی چون استثنا بودنِ پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله، اهلبیت ایشان، اهل معرفت، شهدا و انبیا، مؤیَّد با شواهد قرآنی، روایی و عقلی تشخیص داده شد. نظریههایی چون استثناءِ فرشتگان، حضرت موسی علیهالسلام، ارواح و ... نقد گردید و دلالت آن به حقیقتِ امر مخدوش شناخته شد.
سیدخداکرم فلاحی؛ محسن قاسم پور؛ حسین حیدری؛ سعید رحیمیان
چکیده
تلاش در پی فهم اسم اعظم خداوند یکی از دغدغه های انسانها بوده که همواره اندیشمندان به آن توجه داشتهاند. این پژوهش از روش کتابخانهای با رویکرد تحلیلی_ تاریخی کوشیده سیر اسم اعظم در تفاسیر عرفانی را مورد بررسی قرار دهد.سهل بن عبد اللّه تستری اولین مفسری است که از اسم اعظم سخن گفته است. بیشتر مفسران در باب اسم اعظم اظهار نظر نکرده و ...
بیشتر
تلاش در پی فهم اسم اعظم خداوند یکی از دغدغه های انسانها بوده که همواره اندیشمندان به آن توجه داشتهاند. این پژوهش از روش کتابخانهای با رویکرد تحلیلی_ تاریخی کوشیده سیر اسم اعظم در تفاسیر عرفانی را مورد بررسی قرار دهد.سهل بن عبد اللّه تستری اولین مفسری است که از اسم اعظم سخن گفته است. بیشتر مفسران در باب اسم اعظم اظهار نظر نکرده و به نقل روایات بسنده کردهاند. پس از ظهور ابن عربی در قرن هفتم و توجه ویژه وی به اسم اعظم، پرداختن به این موضوع در تفاسیر بعد از قرن هفتم چشمگیر است.اسم اعظم خداوند در قرآن وجود دارد. اسم «الله» اسم لفظی اسم اعظم خداوند است که برهمه اسماء برتری دارد و اسمی جامع تر و کاملتر از آن برای ذات خداوند وجود ندارد. برخی از مفسران فقط به اعظم بودن اسم «الله» بسنده نکرده و اسامی دیگری از جمله «الْحَیُّ الْقَیُّومُ»، «ربّ»، «ذوالجلال و الاکرام»، «حروف مقطعه قرآن»، «روح القدس»، «مالک الملک»، آیات ابتدای سوره «الحدید» و آیات آخر سوره «الحشر» را از مصادیق اسم اعظم معرفی کردهاند. هر کدام از اسماءالهی در خارج صورتی دارد که مظهر آن اسم میباشد، و آن اسم صاحبان آن مظاهر وجلوهها هستند، از این روی انسان کامل مظهر اسم اعظم خداوند است و منظور از انسان کامل پیامبر خاتم(ص) و ائمه اطهار(ع) و در عصر حاضر حضرت صاحب الزمان(عج) است.
تفسیر
حسن اصغرپور؛ نجیبه قدیانی
چکیده
دانش مفردات، با هدف خدمت به فهم واژگان و عباراتِ دشواریاب قرآنی بنیان نهاده شد. پیشینۀ بنیانگذاریِ این دانش، به سدۀ دوم هجری بازمیگردد. نخستین آثار تفسیری نگاشتهشده در جهان اسلام، بهواقع کتابهایی در جهت تفسیر و تبیین مفرداتِ دشوار قرآنی بودهاند که در قالب غریب القرآنها، معانی القرآنها و مجاز القرآن، پا به عرصۀ نشر نهادند. ...
بیشتر
دانش مفردات، با هدف خدمت به فهم واژگان و عباراتِ دشواریاب قرآنی بنیان نهاده شد. پیشینۀ بنیانگذاریِ این دانش، به سدۀ دوم هجری بازمیگردد. نخستین آثار تفسیری نگاشتهشده در جهان اسلام، بهواقع کتابهایی در جهت تفسیر و تبیین مفرداتِ دشوار قرآنی بودهاند که در قالب غریب القرآنها، معانی القرآنها و مجاز القرآن، پا به عرصۀ نشر نهادند. دانش مفردات خود از زیرشاخههایی تشکیل شده است؛ «وجوه القرآن» یکی از کهنترین و مهمترین شاخههای دانش مفردات بهشمار میرود. «وجوه قرآنی» به معانی مختلف واژگان یا عباراتی از قرآن اطلاق میگردد که در سیاقهای مختلف قرآن معانی مختلفی دارند. بیشک بدون توجّه بدین مهم، دستیابی به فهم درست واژگان و عبارات قرآنی فراهم نخواهد بود. نگاهی به میراث روایِ اهل بیت (ع) نشان میدهد که حجم گستردهای از «وجوه قرآنی» در دو سطح مفردات (420 واژه) و عبارات (60 عبارت) تبیین و تفسیر گشته است. نظر به جایگاهِ الهیِ خاندان وحی، و پیشوایی ایشان در عرصۀ سخندانی، بهرهگیری از نظرات صائب این پیشوایان، نقش مؤثری در مقابله با کژفهمیها در فهم واژگان قرآن و تأویلات ناروا از عبارات قرآنی دارد. در گذار تاریخ اسلام، عالمان بسیاری در این موضوع، آثاری نگاشتهاند، امّا با وجود تنوّع و تعدّد آثار موجود در این زمینه، در هیچیک از آنها دیدگاههای خاندانِ وحی که نقش مهمی در دستیابی به فهم صحیح از قرآن دارند، انعکاس نیافته است. ...
زبان قرآن
زهرا نادعلی
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تشبیهات ضمنی در دوازده آیه منتخب از قرآن کریم با موضوع قیامت و جهان دیگر میپردازد. در این مطالعه، هجده تشبیه ضمنی استخراج و بر اساس معیارهای بلاغی مانند وجود یا عدم وجود ادات تشبیه و وجه شبه، نوع ترکیب و ادراک حسی، مورد تحلیل قرار گرفتند. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و با استفاده از رویکرد بلاغی و زبانشناسی، ...
بیشتر
پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تشبیهات ضمنی در دوازده آیه منتخب از قرآن کریم با موضوع قیامت و جهان دیگر میپردازد. در این مطالعه، هجده تشبیه ضمنی استخراج و بر اساس معیارهای بلاغی مانند وجود یا عدم وجود ادات تشبیه و وجه شبه، نوع ترکیب و ادراک حسی، مورد تحلیل قرار گرفتند. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و با استفاده از رویکرد بلاغی و زبانشناسی، آیات انتخاب شده از نظر نوع تشبیه، تأثیر ادات و وجوه تشبیه و ویژگیهای بلاغی مورد مطالعه قرار گرفتند. یافتهها نشان میدهد که تمامی تشبیهات مذکور از نوع مؤکد و مجمل بوده و به همین دلیل از اوج بلاغت برخوردارند. همچنین، تشبیهات حسی به حسی (مشهود به مشهود) با بیشترین فراوانی مشاهده شده است و تشبیهات مفرد به مفرد نیز بیشترین ترکیب را تشکیل میدهند که به افزایش وضوح و تأثیرگذاری در انتقال مفاهیم قیامت کمک میکند. این پژوهش تأکید دارد که تشبیههای ضمنی در قرآن کریم به دلیل موجز بودن، عدم استفاده مستقیم از ادات و برقراری شباهتهای ظریف، در عین اختصار، معانی عمیق و قابل تأملی را به مخاطب ارائه میدهند.
تفسیر
میثم عزیزان
چکیده
هر روش، از مبانی، آغاز و بر اساس قواعد و قوانینی کاربردی که از خطا در اصل تفسیر و روش تفسیر جلوگیری کرده و به بهرهگیری از منابع پرداخته تا تفسیری قانونمند و روشمند ارائه دهد. در ساختار روش تفسیر، قواعد به دو قسم عام و خاص تقسیم میشوند. قواعد عام، خطای در اصل تفسیر را کاهش داده ولی در مصونیت روش و گرایش تفسیری از خطا نقش ندارند و قواعد ...
بیشتر
هر روش، از مبانی، آغاز و بر اساس قواعد و قوانینی کاربردی که از خطا در اصل تفسیر و روش تفسیر جلوگیری کرده و به بهرهگیری از منابع پرداخته تا تفسیری قانونمند و روشمند ارائه دهد. در ساختار روش تفسیر، قواعد به دو قسم عام و خاص تقسیم میشوند. قواعد عام، خطای در اصل تفسیر را کاهش داده ولی در مصونیت روش و گرایش تفسیری از خطا نقش ندارند و قواعد خاص، قوانینیاند که به حرکت درست مفسر در مرز روش و گرایش تفسیریاش از خطا مصونیت میبخشند. در این مقاله، پس از بررسی جایگاه قواعد در ساختار نظامند روش تفسیر، با پژوهشی در تفسیرهای آیت الله خامنهای، برخی از اقسام قواعد عام که تقسیم جامع و مانعی از آنها ارائه نگردیده، معرفی شدهاند. این قواعد نشان میدهند که تفسیر آیت الله خامنهای علیرغم روزآمدی، قانونمند نیز هست. این قواعد عبارتند از: لغتِ قرآن محوری، قرینه محوری، منبع محوری و اصول محوری.
تفسیر
محمد علی همتی؛ وفادار کشاورزی؛ مهدی عبداللهی پور
چکیده
یکی از واژگانی که مفسران و مترجمان فارسی و لاتین قرآن در معنای آن اختلاف نظر دارند، واژهی «سامدون» در آیهی «وَ أَنْتُمْ سامِدُون» است. غافل، آوازخوان، سرگرم بازی، متکبر، کسی که ایستاده منتظر آمدن امام جماعت است، سرگردان، مسخرهکننده و... از جمله معانی است که برای این واژه ذکر شده است. خاستگاه برخی از این معانی، روایات ...
بیشتر
یکی از واژگانی که مفسران و مترجمان فارسی و لاتین قرآن در معنای آن اختلاف نظر دارند، واژهی «سامدون» در آیهی «وَ أَنْتُمْ سامِدُون» است. غافل، آوازخوان، سرگرم بازی، متکبر، کسی که ایستاده منتظر آمدن امام جماعت است، سرگردان، مسخرهکننده و... از جمله معانی است که برای این واژه ذکر شده است. خاستگاه برخی از این معانی، روایات و برخی دیگر، منابع لغت است و معدودی مؤید روایی و لغوی ندارد. این پژوهش با هدف دستیابی به معنای دقیقتر این واژه با روش توصیفی تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانهای انجام پذیرفته است. بررسی منابع لغت در واکاوی معنای دقیق واژه، مطالعه سیر تاریخی آن در مهمترین تفاسیر فریقین و ارائه مهمترین ترجمههای فارسی و لاتین همراه با تحلیل دادهها، ساختار پژوهش حاضر را تشکیل داده است. نتایج نشان میدهد که روایات در این زمینه با توجه به فراوانی، تعارض داشته و هر دسته از مفسران در معنای مورد نظر خود به دستهای از روایات توسل جسته و مبنای برخی از معانی موجود در تفاسیر مشخص نیست. این اختلاف معنا در تفاسیر به ترجمهها نیز ورود یافته و موجب تعدد ترجمه گردیده است. معنای پیشنهادی این پژوهش با توجه به معنای لغت، روایات مرجح و استفاده از آیات دیگر قرآن حاصل گردیده است.
تفسیر
الهام زرینکلاه؛ آمنه امیدی
چکیده
یکی از موارد قابل توجه در روایات تفسیری اهل بیت(ع)، این است که در ارتباط با برخی آیات قرآنی، قراءاتی ذکر شده که گاهاً با قراءت مشهور متفاوت است. این پژوهش با به کارگیری روش کتابخانهای و تحلیل دادهها ضمن استخراج اینگونه روایات در منبع مورد تحقیق یعنی تفسیر نورالثقلین، به تبیین جایگاه قراءات و سپس کارکرد آن پرداخته و به این نتیجه ...
بیشتر
یکی از موارد قابل توجه در روایات تفسیری اهل بیت(ع)، این است که در ارتباط با برخی آیات قرآنی، قراءاتی ذکر شده که گاهاً با قراءت مشهور متفاوت است. این پژوهش با به کارگیری روش کتابخانهای و تحلیل دادهها ضمن استخراج اینگونه روایات در منبع مورد تحقیق یعنی تفسیر نورالثقلین، به تبیین جایگاه قراءات و سپس کارکرد آن پرداخته و به این نتیجه دست یافته که روایات قرائی از منظر حویزی حائز اهمیت بوده و وی در مجموع 45 روایت قرائی از منابع گوناگون که بیشترین آن مربوط به تفسیر مجمعالبیان است، نقل کرده که این تعداد به نسبت بسیاری از تفاسیر روایی، عدد قابل توجهی است. گفتنی است کارکرد قراءات اهلبیت (ع) در این تفسیر در چهار محورِ مفهومسازی و تفسیر آیه، گسترش و توسعه در معنای آیه، ابهامزدایی و بیان مترادفات قابل مشاهده است. که در این میان بیشترین کارکرد روایات قرائی مربوط به مفهومسازی و تفسیر آیه است.
تفسیر
جواد آسه؛ حمید آریان
چکیده
پژوهشهای جدید ادبی در زبان عربی برای علم نحو سه گرایش نحو تعلیمی، نحو علمی، نحو تعلیمی- علمی قائل شده و نیز از نحو قرآنی با عناوین سه گانه نحوتعلیمی قرآنی، نحوعلمی قرآنی، نحو نص قرآنی و از نقش آفرینی نحو نص قرآنی در تفسیر قرآن سخن به میان آوردهاند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی نقش نحو متن قرآنی در تفسیر قرآن می پردازد. ...
بیشتر
پژوهشهای جدید ادبی در زبان عربی برای علم نحو سه گرایش نحو تعلیمی، نحو علمی، نحو تعلیمی- علمی قائل شده و نیز از نحو قرآنی با عناوین سه گانه نحوتعلیمی قرآنی، نحوعلمی قرآنی، نحو نص قرآنی و از نقش آفرینی نحو نص قرآنی در تفسیر قرآن سخن به میان آوردهاند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی نقش نحو متن قرآنی در تفسیر قرآن می پردازد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که مفسر میتواند با استفاده از نحو متن قرآنی اولا از توجیه اعرابی آیات در برابر آسیبهای نحو تعلیمی- علمی مانند استفاده از قواعد غیرمؤثر در معنا و، تقدیر و تأویل نحوی مغیر معنا صیانت کند. ثانیا اختلافات نحوی مکاتب نحوی و نحویان را که در نحو تعلیمی- علمی مطرح است، مانند اعاده یا عدم اعاده ضمیر در صورتِ عطف اسم بر ضمیر مجرور به حرف جرّ؛ حل و فصل کند.ثالثا قواعدی را که در نحو تعلیمی- علمی بیان نشده مانند قاعده تقدیم جواب لولا بر لولا و قاعده تشتت در مرجع ضمائر را اثبات کند. رابعا به سبب معنامحور بودن نحو متن قرآنی، از عدول نحوی برخلاف نحو تعلیمی-علمی ، تحلیلی تفسیری ارائه میدهد.
تفسیر
نیلوفر حسینی ترکانی؛ ،سیده فاطمه هاشمی؛ احمدرضا غایی
چکیده
چکیدهپژوهش حاضر با هدف بررسی نقش و کارکرد مؤلفه سیاق در تحلیل معنایی پنج سوره اذائیه اخروی «الواقعه، التکویر، الانفطار، الانشقاق، الزلزال» به منظور شناخت بیشتر فهم آیات و هشدارهای الهی در آیات این سور در موضوع قطعیت وقوع قیامت و حقانیت حسابرسی اخروی تنظیم شدهاست.بررسی اجمالی از حیث ابعاد معنایی و محتوایی سور مذکور معلوم ...
بیشتر
چکیدهپژوهش حاضر با هدف بررسی نقش و کارکرد مؤلفه سیاق در تحلیل معنایی پنج سوره اذائیه اخروی «الواقعه، التکویر، الانفطار، الانشقاق، الزلزال» به منظور شناخت بیشتر فهم آیات و هشدارهای الهی در آیات این سور در موضوع قطعیت وقوع قیامت و حقانیت حسابرسی اخروی تنظیم شدهاست.بررسی اجمالی از حیث ابعاد معنایی و محتوایی سور مذکور معلوم میدارد که هر پنج سوره، دارای ساختار مشترک در مطلع آیه آغازین با اذای ظرفیه شرطیه، ذکر جواب شرط قطعیالوقوع (به صیغه ماضی) مطابقت مفهومی و مصداقی برخی واژگان مشترک، هماهنگی مضامین هر سوره با اهداف آن، و مشتمل بودن توصیفات مربوط به متعلقات اذا و جزای شرط در این سور، غالباً از حیث مضمون مشابهت دارند. این امر علاوه بر دلالت تناسب آیات این سورهها، به نوعی ارتباط معنادار محتوایی آنها را دربر میگیرد.نقش سیاق با توجه به دلالت معنایی الفاظ و تعابیر خاص آیات این سورهها(با تطبیق بر آراء تفسیری علامه طباطبایی و سید قطب)، عموماً مشتمل بر توبیخ و تهدید و انذار منکران قیامت و حسابرسی روز جزاست که گاه با لحن تهدید و انذار و گاه همزمان با لحن تنبه و تأکید و استعمال تعابیر خاص و استفهامات و سوگندهای متناسب و در همراهی با استدلالات محکم در قالب برهان مطرح شده تا هدف مهم معرفتی برگرفته از نزول این دسته از سور که همانا ارشاد الهی در اثبات حقانیت وقوع قیامت و بازگشت منکران بعث و حسابرسی به سوی حق و نیز هشدار نسبت به کیفر و پاداش اخروی است، به طور ثمربخشی متجلّی گردد.
حسین خوشدل
چکیده
در آیات قرآن بر این حقیقت تأکید شده که مردم امت واحدهای بودند (بقره/۲۱۳) و یا اگر خداوند اراده میکرد آنها را همواره بر امت واحدهای قرار میداد (مائده/۴۸، یونس/۱۹، هود/۱۱۸، نحل/۹۳، شوری/۸ و زخرف/۳۳). مفسران از گذشته تاکنون با ارائه تفاسیر متفاوت سعی کردهاند، معنای امت واحده را بیان کنند. تقریباً قریب بهاتفاق مفسران منظور از ...
بیشتر
در آیات قرآن بر این حقیقت تأکید شده که مردم امت واحدهای بودند (بقره/۲۱۳) و یا اگر خداوند اراده میکرد آنها را همواره بر امت واحدهای قرار میداد (مائده/۴۸، یونس/۱۹، هود/۱۱۸، نحل/۹۳، شوری/۸ و زخرف/۳۳). مفسران از گذشته تاکنون با ارائه تفاسیر متفاوت سعی کردهاند، معنای امت واحده را بیان کنند. تقریباً قریب بهاتفاق مفسران منظور از امت واحده را در این آیات و آیه ۱۱۸ سوره هود بهمعنای امتی که دارای دین حق باشد، تفسیر کردهاند. برخی از مفسران نیز تفسیری متفاوت از هر یک از آیات بیان کرده و معتقدند این آیات مفهوم واحد و مشترکی ندارند. از سویی دیگر تفسیر ارائهشده از سوی مفسران، با روایات معصومین و اقوال برخی از صحابه نیز هماهنگ نیست. این مقاله در پی ارائه تفسیری متفاوت و یکپارچه از این دسته از آیات بهویژه آیه ۱۱۸ سوره هود است تا مفهوم بهدستآمده از امت واحده بر همه آیات صدق کند. نتیجه بهدستآمده آن است که منظور از امت واحده در این آیه و همه این آیات برعکس نظر مفسران، امتی است که بر ضلالت و گمراهی باشد نه بر حق و ایمان.
نسرین تیموری؛ مینا جیگاره؛ نسرین فقیه ملک مرزبان
چکیده
در این پژوهش سعی می شود چگونگی انتقال معنا و مفهوم سازی قرآن در دو سوره طه و انبیاء مورد بررسی قرار گیرد. بسیاری از مفاهیم مجرّد و انتزاعی چون وحدانیت؛ نبوت؛ معاد؛ هدایت و سرنوشت بشر در روز قیامت و بهشت و جهنم و.... در قرآن وجود دارد که برای بشر ناآشناست. طرحواره های تصویری«تصوری» از دستاوردهای معناشناسی شناختی؛ با انواع(حرکتی، ...
بیشتر
در این پژوهش سعی می شود چگونگی انتقال معنا و مفهوم سازی قرآن در دو سوره طه و انبیاء مورد بررسی قرار گیرد. بسیاری از مفاهیم مجرّد و انتزاعی چون وحدانیت؛ نبوت؛ معاد؛ هدایت و سرنوشت بشر در روز قیامت و بهشت و جهنم و.... در قرآن وجود دارد که برای بشر ناآشناست. طرحواره های تصویری«تصوری» از دستاوردهای معناشناسی شناختی؛ با انواع(حرکتی، فضایی، قدرتی، حجمی..) نقش مهمّی در محسوس ساختن مفاهیم ناآشنای ذهنی – انتزاعی و عقلی بر مبنای تجربیات حسّی و تعامل انسان با محیط و فضاهای بدن مند دارند. ضرورت و هدف پژوهش، بررسی کارکرد انواع طرحواره های تصویری در انتقال مفاهیم انتزاعی قرآن است. شواهدی از سوره های طه و انبیاء قرآن با روش توصیفی- تحلیلی بر مبنای الگوی جانسون مورد بررسی قرار گرفت. ضمن اینکه از نظر جرجانی بعنوان نمایندۀ سنتی در این راستا استفاده گردید. یافتۀ پژوهش بیانگر اینست که1. قرآن با تلفیق انواع طرحواره ها و تکیه بر تجربیات اجتماعی؛ فرهنگی؛ حسی- ادراکی انسان روشی خلاقانهای در انتقال مفهوم بکار گرفته است 2. ازمجموع طرحواره های سوره طه و انبیاء، طرحوارۀ قدرتی با بیشترین فراوانی و طرحوارۀ شیء از کمترین فراوانی برخوردار بوده است. قرآن، سورۀ طه و انبیاء، طرحواره تصویری، جرجانی
راضیه شیرینی
چکیده
«انفاق» یکی از مفاهیم ارزشی قرآن کریم است که در آیات متعدد از آن سخن رفته است. این پژوهش با هدف بررسی نقش عناصر وجهی و بلاغی آیات مرتبط با انفاق در تعیین خوانش معنای مناسب آیات مزبور و با روش تحلیلی انجام شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که سبک به کار رفته در آیات مرتبط با انفاق، سبک اقناعی بوده و خداوند در این آیات از شیوه ی بهم ...
بیشتر
«انفاق» یکی از مفاهیم ارزشی قرآن کریم است که در آیات متعدد از آن سخن رفته است. این پژوهش با هدف بررسی نقش عناصر وجهی و بلاغی آیات مرتبط با انفاق در تعیین خوانش معنای مناسب آیات مزبور و با روش تحلیلی انجام شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که سبک به کار رفته در آیات مرتبط با انفاق، سبک اقناعی بوده و خداوند در این آیات از شیوه ی بهم آمیختهی تشویق وتحذیر استفاده کرده است. در این آیات، با به کار بردن بندهای با وجهیت معرفتی(اخباری، امری، سوالی ، شرطی) و وجهیت تکلیفی با قطبیت مثبت وتعهد وجهیتی بالاو نیز استفاده از عناصر وجهی تأکیدی در قالب گوینده ای قدرتمند، اطمینان گوینده از مطالب ارائه شده به مخاطبان نشان داده شده است. آرایه های ادبی (تشبیه تمثیلی، استعاره، مجاز، ابجاز و کنایه) نیز در کنار وجهیت، اهتمام و اصرار گوینده در تفهیم مطالب به مخاطبان را نشان داده و با کاربست آنها زمینه ی تأمل بیشتر مخاطبان آیه، در راستای اقناع مخاطب در پذیرش سخنان خود در راستای انجام انفاق با شروط ذکر شده در آیات را ایجاد کرده است. همراهی عناصر وجهی با بلاغی در آیات مرتبط با انفاق، میزان بالای قاطعیت خداوند از توجه دادن مردم به انفاق مطلوب و نیز الزام وی به انجام آن را نشان می دهد.
زبان قرآن
بهزاد مریدی
چکیده
مفاهیم درهر زبانی بازنمونی از نظام اندیشهای و همبسته به عناصر فرازبانی و بازتاب دهنده بافتار با سویههای ناهمسان اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است و نشان از همپیوندی و همکنشی نظام زبانی وغیرزبانی است. دراین میان مفاهیم آرمانی آزادی و عدالت اجتماعی با بهرهمندی ازجایگاه ویژه در زیست اجتماعی، دارای برداشتها ناهمسان در نظام گفتمانی ...
بیشتر
مفاهیم درهر زبانی بازنمونی از نظام اندیشهای و همبسته به عناصر فرازبانی و بازتاب دهنده بافتار با سویههای ناهمسان اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است و نشان از همپیوندی و همکنشی نظام زبانی وغیرزبانی است. دراین میان مفاهیم آرمانی آزادی و عدالت اجتماعی با بهرهمندی ازجایگاه ویژه در زیست اجتماعی، دارای برداشتها ناهمسان در نظام گفتمانی متعدد است. این پژوهه با روش تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان یکی از نظریههای میان رشتهای در زبانشناسی، درپی صورت بندی چیستی و چگونگی رابطه عدالت اجتماعی و آزادی درگفتمان قرآن کریم و نظام لیبرالیسم و تبیین رویآوری این گفتمانها در امکان یا عدم تحقق توأمان این دو مفهوم در زیست اجتماعی است. ناهمسانی برداشت ها و رویآوری گفتمانها درباره پیوند میان آزادی و عدالت اجتماعی، از یافتههای جستار حاضر است. براین اساس گفتمان لیبرال رأی به اولویت آزادی به عدالت اجتماعی داده اما قرآن کریم همکنشی، با همآیی و همحضوری این مفاهیم را درعرصه اجتماعی روا دانسته است.
زبان قرآن
هادی رزاقی هریکنده ئی
چکیده
در تفسیر باید در کنار مفهوم سازی؛ تصویر سازی هنری قرآن نیز اصل قرار گیرد زیرا هر تصویری در قرآن برای خود اصالت داشته، و به موقعیت خاصی اشاره می کند و ما نمی توانیم تصویرهای دیگر را به جای آنها به کار ببریم. مع الوصف برخی مفسران در توضیح آیات؛ ضمن تغییراتی در معنا تصویر سازی خودشان را جایگزین آیات نموده که این عمل موجب تغییر در عبارتهای ...
بیشتر
در تفسیر باید در کنار مفهوم سازی؛ تصویر سازی هنری قرآن نیز اصل قرار گیرد زیرا هر تصویری در قرآن برای خود اصالت داشته، و به موقعیت خاصی اشاره می کند و ما نمی توانیم تصویرهای دیگر را به جای آنها به کار ببریم. مع الوصف برخی مفسران در توضیح آیات؛ ضمن تغییراتی در معنا تصویر سازی خودشان را جایگزین آیات نموده که این عمل موجب تغییر در عبارتهای قرآنی شده است. یکی از موارد تغییر؛ تغییر در اوصاف است. آنان معانی دیگری برای اوصاف بیان شده در قرآن در نظر گرفته اند که این امر؛ ضمن تغییر در عبارتهای قرآنی؛ موجب عدم درک مفهوم سازی و نکات نهفته در قرآن گردیده است. به طور مثال: برخی مفسرین "ماتیّ" را در تفسیرشان به معنای "آتی" و اسم فاعل دانسته اند. یا در آیه "مقام امین" «امین» را وصف مقام نگرفته؛ بلکه آن را وصف برای صاحب مقام دانستهاند. این پژوهش در صدد است تا بیان نماید با تصویر سازی هنری قرآن هیچ نیازی به تغییر اوصاف در تفسیر نیست؛ زیرا تغییر اوصاف؛ ضمن تاثیر در مفهوم سازی قرآنی موجب تغییر در معنا نیز می شود و از آنجائی که هر آیه بر موقعیت خاصی اشاره دارد باید از تعبیر خاصی که آن موقعیت را نشان می دهد بهره جست.
تفسیر
امینه فیروزسنگری؛ علی ثامنی
چکیده
استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب،یکی روشهای تربیت عقلانی قرآن به شمار میآید و خداوند در آیات بسیاری مانند آیات (مؤمنون/84-89)، جهت تفهیم حقیقت ربوبیّت خود به مشرکان از این روش استفاده نموده است. ناظر به این آیات، اولاً به سبب عدم مطابقت ظاهری پرسش از کیستی رب و حاکم و پاسخ از مالکیّت خداوند به هر دو سؤال ...
بیشتر
استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب،یکی روشهای تربیت عقلانی قرآن به شمار میآید و خداوند در آیات بسیاری مانند آیات (مؤمنون/84-89)، جهت تفهیم حقیقت ربوبیّت خود به مشرکان از این روش استفاده نموده است. ناظر به این آیات، اولاً به سبب عدم مطابقت ظاهری پرسش از کیستی رب و حاکم و پاسخ از مالکیّت خداوند به هر دو سؤال و ثانیاً عدم مطابقت سؤال از ربوبیّت با عقاید مشرکان، اشکالاتی صورت گرفته است که مفسران در مقام پاسخگویی به آن نظراتی را ارائه نمودهاند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی-انتقادی، با احصای نظرات مفسران و صاحب نظران دربارهی این آیات، به نقد و بررسی آنها و نهایتاً به تبیین پاسخ برگزیده پرداخته است. براساس نتایج این پژوهش، با توجه به مطابقت پرسش و پاسخ با عقاید مشرکان در آیات مورد بحث، از آنجایی که خداوند با پرسش از مالکیّت، ربوبیّت و حاکمیّت خود، مشرکان را وادار به اعتراف نسبت به وحدت مدبّر کل جهان که خود اوست نموده و از همان راه که مشرکان در اتخاذ آلهه مختلف داشتهاند علیه آنها اقامه حجت کرده است، هنگامی که مشرکان در پاسخ به سؤال از کیستی رب و حاکم نیز همانند سؤال اول، مطابق با عقایدشان پاسخ از مالکیّت خداوند میدهند، اشکالی صورت نمیگیرد.
تفسیر
رامش حلاجیان اصفهانی؛ مهدی مهریزی؛ سید محمد علی ایازی
چکیده
این نوشتار با هدف تبیین روش استیحایی در تفسیر قرآن تدوین شده است.این روش نو ظهورعلامه فضل الله در تفسیر من وحی القرآن است.عبارت:«کیف نستوحی بعض...» و واژه: «استیحاء »و «استلهام» در متن این تفسیر تکرار شده است .استیحاء به معنای الهام گرفتن از آیات و ایده پرداری است و روش استیحایی در تفسیر یک آیه عبارت است از دستیابی به ...
بیشتر
این نوشتار با هدف تبیین روش استیحایی در تفسیر قرآن تدوین شده است.این روش نو ظهورعلامه فضل الله در تفسیر من وحی القرآن است.عبارت:«کیف نستوحی بعض...» و واژه: «استیحاء »و «استلهام» در متن این تفسیر تکرار شده است .استیحاء به معنای الهام گرفتن از آیات و ایده پرداری است و روش استیحایی در تفسیر یک آیه عبارت است از دستیابی به جهان های دیگر. فضل الله در روش تفسیریش معتقد است که قرآن رسالتی پویا دارد که آن را به کتابی همیشگی برای زندگی بشر تبدیل نموده است؛ او بر این باور است که قرآن متنی زنده و جاری است و باید از آن فراعصری الهام گرفته شود. در این نوشتار میزان بهره وری فضل الله از مباحث علوم بلاغی،علوم قرآنی، استناد به روایات و با گرایش اجتماعی- تربیتی در روش استیحائی مورد سنجه قرار گرفت.ارزیابی ها نشان می دهد آن چه فضل الله با روش استیحایی از آیه دریافت نموده است، بیش از این که برآمده از دلالت های موجود در آیات باشد، برآمده از خبرویت وی در دریافت روح آیات قرآن کریم است؛ اگر چه دریافتها گاه با آنچه از آیه استظهار میشود، فاصله دارد.در این نوشتار صرفا سوره مبارکه جمعه مورد مطالعه قرار گرفته است. سوره جمعه به دلیل اشتمال برمضامین اجتماعی، سیاسی در این نوشتار مورد مطالعه قرار گرفته است.
زبان قرآن
بهرعلی رضایی؛ عباس اقبالی؛ روحالله صیادینژاد
چکیده
بافت را میتوان مطمئنترین و مهمترین ابزار مفسّر برای ورود به تحلیل متون بهویژه سورههای قرآن دانست. تعابیری چون: زمینه، بافت، بافت موقعیتی و بافتار و اصطلاحاتی چون مقام، شأن نزول و اسباب نزول در سنت تفسیر قرآن مواردی هستند که در ذیل معنایی سیاق یا بافت قرار میگیرند. «جرجانی» (471ق) از جمله افرادی است که بیش از هزار سال پیش، ...
بیشتر
بافت را میتوان مطمئنترین و مهمترین ابزار مفسّر برای ورود به تحلیل متون بهویژه سورههای قرآن دانست. تعابیری چون: زمینه، بافت، بافت موقعیتی و بافتار و اصطلاحاتی چون مقام، شأن نزول و اسباب نزول در سنت تفسیر قرآن مواردی هستند که در ذیل معنایی سیاق یا بافت قرار میگیرند. «جرجانی» (471ق) از جمله افرادی است که بیش از هزار سال پیش، نظریاتی در عرصه بافت شناسی متن ارائه داد؛ که دانشمندان غربی متاخر از او بدان دست یافتند و در زبان شناسی همان نظریات را به مثابه نظریه علمی جدید ارائه دادند. این مقاله میکوشد تا با شیوه توصیفی – تحلیلی به معرفی برخی از نظریات جرجانی در باره مقوله بافت بپردازد و با تطبیق آن با سوره مبارکه کهف به راستی آزمایی نظریات وی بپردازد. از رهآورده های این پژوهش آن است که در سوره کهف به کارگیری الفاظ و ارتباطات معنایی آن با سایر اجزاء جمله، ترکیب-های نحوی و دلالی، تقدیم و تاخیر و همچنین حذف از جمله موارد بافت ساز این سورهاند، بافت هایی که با موقعیتهای اجتماعی و رخدادهای تاریخی و ویژگیهای روحی و روانی شخصیتهای سوره کهف همسو هستند و با اهداف اصلی این سوره یعنی طرح گفتمان توحید و معاد همردیف شدهاند. همچنین «اقتضای حال و مقام » -که در نظریه بافت شناسی معاصر به بافت موقعیت متن اشتهار دارد- با مقوله وصل و فصل مورد نظر جرجانی همسان است.
تفسیر
زهرا خیراللهی
چکیده
اختلاف دیدگاههای تفسیری معلول عوامل متعددی است که بررسی فرآیند تفسیر میتواند نحوه اثرگذاری این عوامل را آشکار کند. هدف تحقیق حاضر، بازخوانی فرآیند تفسیر آیه میقات «فلما تجلی ربه» در همخوانی با یکی از این عوامل مهم یعنی گرایشهای تفسیری است. روش پژوهش، تحلیلی و مبتنی بر توصیف و تبیین است: توصیف اقوال مختلف و فرآوردههای تفسیری، ...
بیشتر
اختلاف دیدگاههای تفسیری معلول عوامل متعددی است که بررسی فرآیند تفسیر میتواند نحوه اثرگذاری این عوامل را آشکار کند. هدف تحقیق حاضر، بازخوانی فرآیند تفسیر آیه میقات «فلما تجلی ربه» در همخوانی با یکی از این عوامل مهم یعنی گرایشهای تفسیری است. روش پژوهش، تحلیلی و مبتنی بر توصیف و تبیین است: توصیف اقوال مختلف و فرآوردههای تفسیری، سپس تبیین تنوع دیدگاهها از طریق تحلیل نحوه تعامل مفسر با اقوال اولیه در پرتو گرایشها. یافتههای تحقیق نشان داد فرآوردههای تفسیری در آیه 143 اعراف شامل دو گونه تفسیر است درمعنای مجازی ودر معنای حقیقی. تفاسیر در پرتو گرایش کلامی با اولویت ندادن به طرح اقوال مخالف، تجلی را ظهور معنا می کنند و از ظهور خدا بر کوه در جهت رؤیت استفاده می کنند در حالی که گرایش کلامی تنها در یک تفسیر بر فرآیند این آیه اثرگذار بوده است. گرایشهای دیگر محصولات متفاوتی را در فرآیند خود پدید آوردهاند. برخی تجلی را مجازی (دلیلی بروجود خداوند) و بعضی نیز معنای حقیقی یعنی رؤیت خداوند دانستهاند. نتیجه نهایی تحلیل فرآیند تفسیر نشان داد تا چه حدّ این فرآیند برای هر متن تفسیری منحصر به فرد است و چقدر ضرورت دارد بررسیهای خردنگرتر و جزئیتر در فرآیند تفسیر صورت پذیرد.
سیدمحمود طیب حسینی؛ عباس رحیملو
چکیده
فن «الهزل الذی یراد به الجدّ» یا «جدّ هزلوار»، یکی از آرایههای دانش بدیع است که هرچند بلاغتپژوهان سنتی زبان عربی گواههای گوناگونی برای این شیوه ادبی برشمردهاند، ولی به نمونههای قرآنی این آرایه نپرداختهاند. از آنجا که برخی تفسیرپژوهان، شناخت آرایههای بدیع را در فرآیند تفسیر کارساز ندانسته و تنها در زیباییشناسی ...
بیشتر
فن «الهزل الذی یراد به الجدّ» یا «جدّ هزلوار»، یکی از آرایههای دانش بدیع است که هرچند بلاغتپژوهان سنتی زبان عربی گواههای گوناگونی برای این شیوه ادبی برشمردهاند، ولی به نمونههای قرآنی این آرایه نپرداختهاند. از آنجا که برخی تفسیرپژوهان، شناخت آرایههای بدیع را در فرآیند تفسیر کارساز ندانسته و تنها در زیباییشناسی متن کارا دیدهاند، این نوشتار برای نخستین بار در کاوشهای تفسیری- زبانی، افزون بر یافتن نمونههای نغز و برجسته از این شیوه ادبی در قرآن، در پی پاسخ بدین پرسش است که شناخت این آرایه، چه کارکردهایی در تفسیر قرآن دارد؟ برای پاسخ بدین مسئله، این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی، با بازبینی تلاش ادبپژوهان و با یاری از دستاوردهای برخی زبانشناسان معاصر، در پی بازکاوی سازوکار این صنعت ادبی رفته است تا با فرآیندشناسی این آرایه، کارایی شناخت این شیوه را در تفسیر روشن سازد. با برآیند کاوش در سازوکار این آرایه، به دست میآید که مفسر آشنا با فرآیند شگرد ادبی جدّ هزلوار، به مدلول ظاهری آیات بسنده نکرده و در پی دریافت پیام جدی سخن میرود؛ و افزون بر این، پردهبرداری از انگیزه گزینش واژگان جایگزین، هویداسازی نقش عاطفی «مشبه به» و پیشآوری تفسیری پیوسته نیز پیامد شناخت عملکرد این فن ادبی است.
